खरिदार परीक्षा के हो
खरिदार नेपालको निजामती सेवाको रा.प.अनं. द्वितीय श्रेणीको पद हो, र यो सरकारी कार्यालयहरूमा हुने सामान्य, गैर-प्राविधिक प्रशासनिक कामको प्रवेश तहको पद मानिन्छ। यो पद खुला प्रतियोगितात्मक परीक्षाबाट भरिन्छ, जुन लोक सेवा आयोगले सञ्चालन गर्छ। लोक सेवा आयोग नेपालको संवैधानिक निकाय हो जसले निजामती सेवामा कर्मचारी छनोट गर्ने जिम्मेवारी बोक्छ। यो आयोगको स्थापना २०५१ जेठ १ (१५ जुन १९५१) मा भएको थियो, र यसले हरेक परीक्षाका लागि आफैंले तोकेको एक वा एकभन्दा बढी विधिबाट उम्मेदवार छनोट गर्छ: खुला प्रतियोगितात्मक लिखित परीक्षा, खुला प्रतियोगितात्मक प्रयोगात्मक परीक्षा, अन्तर्वार्ता, वा आयोगले अपनाएको अन्य कुनै विधि।
लोक सेवा आयोगले वर्षभरि एउटा मात्र परीक्षा लिँदैन, बरु हरेक श्रेणी र सेवामा धेरै परीक्षा लिन्छ, र यसको आकार समग्र तथ्याङ्कबाट राम्ररी बुझ्न सकिन्छ। आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा आयोगको आफ्नै वार्षिक प्रतिवेदनअनुसार आयोगका सबै परीक्षा मिलाएर कुल १,९०,९५४ परीक्षार्थी सामेल भएका थिए: प्रथम चरण/स्क्रिनिङमा १,३७,३३३ (६२,९६२ महिला, ७४,३७१ पुरुष) र दोस्रो चरण/मुख्य परीक्षामा ५३,६२१ (१७,७३५ महिला, ३५,८८६ पुरुष)। सोही वर्ष आयोगले सिधै ३,१८१ पदका लागि १,५१३ सूचना प्रकाशित गर्यो, र सुरक्षा निकाय तथा अन्य संगठित संस्थाहरूलाई थप १७,४९२ पद भर्न स्वीकृति दियो, अन्ततः २,५९२ उम्मेदवारलाई स्थायी नियुक्तिका लागि सिफारिस गर्यो। यो तथ्याङ्कले आयोगको सम्पूर्ण कामको आकार देखाउँछ, खरिदार परीक्षा मात्रको होइन, तर एउटै खरिदार सूचनाको मूल्याङ्कन गर्दा यही यथार्थ पृष्ठभूमि हो।
सञ्चालन गर्ने निकाय र योग्यता
खरिदार पदका लागि न्यूनतम शैक्षिक योग्यता एस.एल.सी. वा एस.ई.ई. (माध्यमिक शिक्षा परीक्षा, कक्षा १० सरहको), वा सोसरह मानिएको योग्यता हो। लोक सेवा आयोगका सामान्य प्रशासनिक तहका परीक्षाहरूमध्ये यो सबैभन्दा न्यून शैक्षिक बार हो, जुन खरिदार पदको प्रवेश-तहको प्रकृतिसँग मेल खान्छ। राष्ट्रियता र अन्य शर्तहरू पनि आयोगले हरेक रिक्त पद सूचनामा नै तोक्छ, त्यसैले दरखास्त दिनुअघि सधैं चालू सूचना राम्ररी पढ्नुपर्छ किनकि शर्तहरू हरेक चक्रमा फेरिन सक्छन्।
परीक्षाको चरणगत प्रक्रिया
खरिदार दुई चरणको लिखित परीक्षा हो। पहिलो चरण वस्तुगत (बहुविकल्पीय) प्रश्नपत्र हो, १०० अंकको, जुन केवल स्क्रिनिङका लागि मात्र हो: यहाँ ल्याएको अंक अन्तिम योग्यताक्रममा जोडिँदैन, यसले केवल दोस्रो चरणमा बस्न पाउने उम्मेदवार छान्छ, र यो चरण पास गर्न आवश्यक न्यूनतम अंक ४५ रहेको उल्लेख पाइन्छ। दोस्रो चरण विषयगत (वर्णनात्मक) प्रश्नपत्र हो, २०० अंकको, र यही चरणको अंकले नै अन्तिम नतिजा निर्धारण गर्छ। दुवै लिखित चरण उत्तीर्ण गर्ने उम्मेदवारले त्यसपछि कम्प्युटर सीप परीक्षण र अन्ततः अन्तर्वार्ता दिनुपर्छ।
लिखित प्रश्नपत्रहरू मुख्यतः नेपाली भाषामा सोधिन्छन्, र स्पष्टताका लागि आवश्यक परेको ठाउँमा मात्र कोष्ठकमा अंग्रेजी शब्द प्रयोग गरिन्छ। सामान्यतया लोक सेवा आयोगका प्रश्नपत्रहरूमा उम्मेदवारले नेपाली वा अंग्रेजी, जुनसुकै भाषामा विषयगत उत्तर लेख्न पाउँछन्, र यसमा कुनै दण्ड लाग्दैन।
एउटै खरिदार सूचनामा आउने उम्मेदवारको संख्या निकै ठूलो हुन सक्छ। नेपाली आर्थिक वर्ष २०८१ को एउटा खरिदार रिक्त पद सूचनामा असाधारण रूपमा धेरै दरखास्त परेको बताइन्छ, केही अनुमानले एक लाखभन्दा बढी, लगभग एक लाख पचास हजारसम्म पुगेको देखाउँछन्; तर यो आधिकारिक आयोगको गन्ती होइन, अनुमानित संख्या मात्र हो। सोही चक्रको परीक्षा केन्द्रको उपस्थितिले भने ठोस चित्र दिन्छ: लहान र वीरगञ्ज उपकेन्द्र समेत समेटेको जलेश्वर केन्द्रमा मात्र १५,२९० परीक्षार्थी थिए, काठमाडौं केन्द्रमा २,०७९ र दाङ केन्द्रमा २,८७०। यी क्षेत्रीय केन्द्रका मात्र संख्या हुन्, राष्ट्रिय जम्मा होइन, तर यसले एउटै खरिदार सूचनाले एक क्षेत्रमा मात्र कति उम्मेदवार तान्न सक्छ भन्ने देखाउँछ।
दरखास्त कसरी दिने
खरिदारका रिक्त पदहरू लोक सेवा आयोगको आफ्नै च्यानल psc.gov.np मार्फत विज्ञापन र सञ्चालन हुन्छन्, र दरखास्तदेखि प्रवेशपत्र र नतिजासम्मको हरेक चरण त्यही चक्रको आधिकारिक सूचनामा तोकिएअनुसार चल्छ। दरखास्त दस्तुर, फोटो र हस्ताक्षरको स्वरूप, र प्रवेशपत्र सम्बन्धी निर्देशन सूचनापिच्छे फरक हुन्छन्, र सबै खरिदार चक्रलाई एकै ठाउँमा मिल्ने कुनै स्रोतयुक्त आँकडा नभएकाले यहाँ सारांश दिइएको छैन। उम्मेदवारले दरखास्त दिनुअघि सधैं psc.gov.np मा प्रकाशित चालू सूचनासँग यी विवरण भिडाउनुपर्छ, किनकि आयोगले यी शर्त प्रत्येक चक्रमा परिमार्जन गर्न सक्छ।